Een vitamine A-tekort herkennen lukt niet betrouwbaar op basis van één klacht. Nachtblindheid, droge ogen, een droge huid en een verminderde weerstand kunnen bij een tekort passen, maar hebben ook veel andere mogelijke oorzaken. Vooral nieuwe of aanhoudende problemen met zien in het donker verdienen aandacht. Een huisarts of andere gekwalificeerde zorgverlener kan beoordelen of onderzoek nodig is.
In dit artikel lees je meer over de symptomen van een vitamine A-tekort, mogelijke oorzaken, voeding met vitamine A en het veilig gebruik van een supplement.
Wat doet vitamine A in het lichaam?
Vitamine A is een vetoplosbare vitamine. Het lichaam heeft deze voedingsstof onder meer nodig voor het normale gezichtsvermogen, de instandhouding van huid en slijmvliezen en de normale werking van het immuunsysteem. Vitamine A komt voor als voorgevormde vitamine A, zoals retinol, en als provitamine A-carotenoïden, zoals bètacaroteen.
Voorgevormde vitamine A zit vooral in dierlijke voedingsmiddelen. Plantaardige voedingsmiddelen leveren vooral carotenoïden, die het lichaam gedeeltelijk kan omzetten in vitamine A. De behoefte aan en omzetting van deze voedingsstoffen verschilt per persoon.
Wat zijn de eerste symptomen van een vitamine A-tekort?
Nachtblindheid, ook wel nyctalopie genoemd, wordt vaak genoemd als een vroeg en herkenbaar symptoom. Je ogen hebben dan meer tijd nodig om aan weinig licht te wennen. Daardoor kan het lastiger zijn om in een donkere ruimte te zien of om van een lichte naar een donkere omgeving te gaan.
Nachtblindheid bewijst niet dat je een vitamine A-tekort hebt. Oogafwijkingen, bepaalde medicijnen en andere gezondheidsproblemen kunnen vergelijkbare klachten veroorzaken. Laat nieuwe of aanhoudende problemen met zien in het donker daarom beoordelen.
Andere mogelijke symptomen van een vitamine A-tekort zijn:
- droge, branderige of geïrriteerde ogen;
- een droge of ruwe huid;
- droge slijmvliezen, bijvoorbeeld in de ogen of luchtwegen;
- vaker of langer terugkerende infecties;
- vertraagde groei bij kinderen;
- vermoeidheid of een algemeen gevoel van minder fit zijn.
Deze klachten zijn niet specifiek. Vermoeidheid, een droge huid en geïrriteerde ogen kunnen bijvoorbeeld ook verband houden met slaaptekort, allergie, een andere voedingsstof, een huidaandoening of een oogprobleem. Gebruik een lijst met symptomen daarom niet als zelftest en verhoog niet zelfstandig de dosis van een supplement.
Welke invloed heeft een tekort op de ogen?
De ogen zijn vaak het orgaan dat bij een ernstig vitamine A-tekort het duidelijkst wordt beïnvloed. Vitamine A speelt een rol in processen in het netvlies die belangrijk zijn voor zien bij weinig licht. Een tekort kan daarnaast de gezondheid van het oogoppervlak aantasten.
Bij een ernstig tekort kunnen uitgesproken droge ogen en veranderingen aan het bindvlies ontstaan. In de medische context wordt dit soort oogproblemen door vitamine A-tekort onder meer aangeduid als xerophthalmie. In gevorderde situaties kunnen bijvoorbeeld Bitot-vlekken of schade aan het hoornvlies optreden. Dit zijn ernstige verschijnselen die medische beoordeling vereisen en niet met zelfzorg moeten worden behandeld.
Zoek snel medische hulp bij plotseling verlies van gezichtsvermogen, hevige oogpijn, sterke lichtschuwheid of een snelle verslechtering van het zicht.
Wat veroorzaakt een vitamine A-tekort?
Een tekort ontstaat meestal door onvoldoende aanvoer, een verminderde opname of een combinatie daarvan. In Nederland komt een vitamine A-tekort niet vaak voor bij mensen met een gevarieerd voedingspatroon, maar bepaalde omstandigheden kunnen het risico vergroten.
Mogelijke oorzaken en risicofactoren zijn:
- een langdurig eenzijdig, zeer beperkt of onvoldoende voedingspatroon;
- weinig voedingsmiddelen met vitamine A of provitamine A-carotenoïden;
- aandoeningen waarbij vetten minder goed worden opgenomen, zoals sommige darm- of alvleesklieraandoeningen;
- operaties of behandelingen die de opname van voedingsstoffen beïnvloeden;
- langdurig overmatig alcoholgebruik, waardoor voeding en de verwerking van voedingsstoffen kunnen worden beïnvloed;
- een verhoogde behoefte of een kwetsbare voedingssituatie, bijvoorbeeld bij sommige kinderen of mensen met chronische aandoeningen.
Vitamine A wordt samen met vet opgenomen. Een vetarm voedingspatroon veroorzaakt niet automatisch een tekort, maar een langdurig zeer vetarm dieet in combinatie met een opnameprobleem kan de opname bemoeilijken. Bespreek aanhoudende maag-darmklachten of onbedoeld gewichtsverlies met een arts.
Welke voeding bevat vitamine A?
De belangrijkste voeding met vitamine A kan worden verdeeld in dierlijke bronnen en plantaardige bronnen met provitamine A.
Voorgevormde vitamine A
Voorgevormde vitamine A, waaronder retinol, komt vooral voor in:
- lever en producten waarin lever is verwerkt;
- eieren;
- sommige zuivelproducten;
- andere dierlijke voedingsmiddelen waarin vitamine A aanwezig is.
Lever bevat veel voorgevormde vitamine A. Eet lever en leverproducten daarom niet overmatig. Tijdens de zwangerschap is extra voorzichtigheid belangrijk; bespreek de voedingskeuzes bij twijfel met een verloskundige, huisarts of diëtist.
Provitamine A uit plantaardige voeding
Provitamine A-carotenoïden, waaronder bètacaroteen, zitten onder meer in:
- wortel;
- zoete aardappel;
- pompoen;
- spinazie en andere donkergroene bladgroenten;
- oranje, rode en donkergroene groenten.
De omzetting van carotenoïden naar vitamine A verschilt per persoon en hangt onder meer samen met de voedingsmatrix en de opname. Een gevarieerd voedingspatroon is daarom belangrijker dan dagelijks één specifiek product eten.
Hoe weet je of je vitamine A laag is?
Je kunt een vitamine A-tekort niet betrouwbaar vaststellen aan de hand van symptomen alleen. Bij een vermoeden bespreekt een zorgverlener je klachten, voedingspatroon, medische voorgeschiedenis en medicijn- en supplementgebruik. Ook wordt gekeken naar aandoeningen die de opname van vetten of voedingsstoffen kunnen beïnvloeden.
Als daar aanleiding toe is, kan bloedonderzoek naar serumretinol worden uitgevoerd. De uitslag moet zorgvuldig worden geïnterpreteerd, omdat een infectie of ontsteking de waarde kan beïnvloeden. Bij problemen met het zicht kan daarnaast een oogonderzoek nodig zijn. Een onderzoek kan ook andere oorzaken van nachtblindheid, droge ogen of verminderd zicht helpen opsporen.
Een thuistest of zelfgekozen supplement vervangt geen professionele beoordeling, zeker niet wanneer je duidelijke oogklachten of een aandoening van de darmen, lever of alvleesklier hebt.
Wat put vitamine A uit het lichaam?
Er is meestal niet één factor die vitamine A plotseling uit het lichaam put. Het risico neemt eerder toe door een langdurige combinatie van onvoldoende inname, verminderde opname of een verstoorde verwerking. Een beperkt voedingspatroon, problemen met vetopname, bepaalde darm- of alvleesklieraandoeningen, sommige operaties en langdurig overmatig alcoholgebruik kunnen daarbij een rol spelen.
De juiste aanpak hangt af van de oorzaak. Wanneer een opnameprobleem de achtergrond is, kan alleen extra vitamine A niet voldoende zijn. Laat aanhoudende klachten daarom onderzoeken in plaats van uitsluitend zelf een supplement te gebruiken.
Vitamine A-supplement: wanneer is voorzichtigheid nodig?
Een vitamine A-supplement kan in sommige situaties worden gebruikt wanneer de voeding onvoldoende is of wanneer een zorgverlener een tekort heeft vastgesteld. Dat betekent niet dat een supplement voor iedereen nodig is. Controleer eerst de totale inname uit multivitaminen, losse vitamines en andere producten.
Let vooral op het verschil tussen de vormen:
- Retinol en andere voorgevormde vitamine A: deze vorm kan zich bij een hoge inname opstapelen en schadelijk worden.
- Bètacaroteen en andere provitamine A-carotenoïden: deze stoffen hebben andere veiligheidseigenschappen, omdat de omzetting naar vitamine A in het lichaam wordt gereguleerd. Ook deze vorm is niet voor iedereen zonder risico.
Een te hoge inname van voorgevormde vitamine A kan onder meer misselijkheid, hoofdpijn, duizeligheid, huidveranderingen en leverproblemen veroorzaken. Langdurig hoge innames kunnen ook schadelijk zijn voor botten en organen. Combineer daarom niet zomaar meerdere producten met vitamine A.
Vraag advies aan een huisarts, apotheker of diëtist bij zwangerschap of een zwangerschapswens, bij gebruik door kinderen, bij leverproblemen, bij chronische aandoeningen, bij medicijngebruik of wanneer je een hoge dosering overweegt. Therapeutische doseringen bij een vastgesteld tekort horen onder professionele begeleiding te gebeuren.
Wanneer contact opnemen met een zorgverlener?
Neem contact op met een zorgverlener wanneer klachten aanhouden, erger worden of je dagelijkse activiteiten beïnvloeden. Dat geldt in het bijzonder voor nachtblindheid, voortdurende droge ogen, terugkerende infecties, groeiproblemen bij een kind of klachten in combinatie met een chronische darm-, lever- of alvleesklieraandoening.
Bij plotseling verlies van gezichtsvermogen, hevige oogpijn, sterke lichtschuwheid of een snelle achteruitgang van het zicht is snelle medische beoordeling nodig. Wacht dan niet af of een voedingssupplement effect heeft.
Veelgestelde vragen over vitamine A-tekort
Hoe weet ik of mijn vitamine A laag is?
Klachten zoals nachtblindheid, droge ogen en een droge huid kunnen passen bij een laag vitamine A-niveau, maar bewijzen geen tekort. Een zorgverlener kan de mogelijke oorzaken beoordelen en zo nodig bloedonderzoek of oogonderzoek aanvragen.
Wat is het eerste symptoom van een vitamine A-tekort?
Nachtblindheid of moeite met zien in het donker wordt vaak genoemd als een vroeg symptoom. Omdat nachtblindheid ook andere oorzaken heeft, is professionele beoordeling verstandig wanneer de klacht nieuw is of blijft bestaan.
Welk orgaan wordt het meest beïnvloed door een vitamine A-tekort?
De ogen, vooral het netvlies en het oogoppervlak, worden vaak het meest zichtbaar beïnvloed. Bij een ernstig tekort kunnen ook de huid, slijmvliezen, afweer en groei gevolgen ondervinden.
Kun je vitamine A uit voeding halen?
Ja. Dierlijke producten leveren voorgevormde vitamine A. Groenten zoals wortel, pompoen en donkergroene bladgroenten leveren provitamine A-carotenoïden. Varieer met voedingsmiddelen en bespreek een sterk beperkt voedingspatroon met een deskundige.
Kan ik zelf een vitamine A-supplement nemen?
Dat is niet altijd nodig. Vooral hoge innames van voorgevormde vitamine A kunnen schadelijk zijn. Controleer de etiketten van alle supplementen en vraag advies bij zwangerschap, medicijngebruik, een medische aandoening of een vermoeden van een tekort.
Meer informatie over vitamines
Wie meer wil lezen over vitamines en supplementen kan ook de informatie bekijken over vitamine D, bronnen en veiligheid, vitamine C en voeding en vitamine K en de rol ervan in het lichaam. Deze vitamines hebben andere functies dan vitamine A en zijn geen vervanging voor onderzoek of behandeling bij een mogelijk tekort.
