Kort antwoord: mogelijke symptomen van vitamine A-tekort zijn moeite met zien in het donker, droge ogen, een droge of ruwe huid en een verminderde weerstand. Deze klachten bewijzen op zichzelf geen tekort. Vitamine A-tekort komt in Nederland en België niet vaak voor, maar kan wel voorkomen bij een zeer eenzijdig dieet, problemen met de opname van vetten of bepaalde lever- en darmziekten. Laat aanhoudende of ernstige klachten beoordelen door een arts voordat je zelf hooggedoseerde supplementen gebruikt.
Wat doet vitamine A in het lichaam?
Vitamine A is een vetoplosbare vitamine die betrokken is bij het normale functioneren van het gezichtsvermogen, het immuunsysteem en de huid en slijmvliezen. Het lichaam gebruikt vitamine A onder meer voor de aanmaak van lichtgevoelige stoffen in het netvlies en voor de instandhouding van epitheelcellen. Vitamine A is geen mineraal en verschilt daarmee bijvoorbeeld van ijzer of zink.
In voeding komt vitamine A voor als voorgevormde vitamine A, zoals retinol in dierlijke producten, en als provitamine A-carotenoïden, zoals bètacaroteen in plantaardige voedingsmiddelen. De omzetting van bètacaroteen naar vitamine A verschilt per persoon. Een tekort kan ontstaan door onvoldoende inname, maar ook doordat het lichaam vitamine A niet goed opneemt of verwerkt.
De belangrijkste symptomen van vitamine A-tekort
Klachten ontwikkelen zich meestal geleidelijk. De volgende verschijnselen kunnen bij een tekort passen, maar zijn niet specifiek voor vitamine A:
- Nachtblindheid: moeite om in het donker of bij weinig licht te zien, of een vertraagde aanpassing van licht naar donker.
- Droge ogen: een branderig, geïrriteerd of zanderig gevoel en soms een verhoogde gevoeligheid voor licht.
- Droge of ruwe huid: de huid kan schilferig worden of kleine, ruwe bultjes rond haarzakjes vertonen.
- Terugkerende infecties: vitamine A ondersteunt de normale werking van slijmvliezen en het immuunsysteem. Een tekort kan de vatbaarheid voor bepaalde infecties verhogen, vooral bij kwetsbare groepen.
- Verminderde wondgenezing: dit kan voorkomen, maar heeft veel mogelijke oorzaken.
Ernstige oogafwijkingen, zoals beschadiging van het hoornvlies, zijn vooral beschreven bij een uitgesproken of langdurig tekort. Bij plotselinge veranderingen van het zicht, pijn aan het oog of ernstig verlies van gezichtsvermogen is snelle medische beoordeling nodig.
Hoe weet je of je een vitamine A-tekort hebt?
Je kunt een vitamine A-tekort niet betrouwbaar vaststellen op basis van symptomen alleen. Een arts beoordeelt je klachten, voedingspatroon, medische voorgeschiedenis en eventuele aandoeningen die de opname van vetten beïnvloeden. Indien nodig kan aanvullend onderzoek worden gedaan. De interpretatie van bloedonderzoek hangt af van de situatie; bespreek daarom de uitslag met een gekwalificeerde zorgverlener.
Een beoordeling is extra relevant bij aanhoudende nachtblindheid, duidelijke oogklachten, onverklaarde huidveranderingen, ondervoeding of aandoeningen zoals coeliakie, cystische fibrose, chronische diarree of andere problemen met vetopname. Ook bepaalde leveraandoeningen kunnen de opslag en verwerking van vitamine A beïnvloeden.
Waar zit de meeste vitamine A in?
De hoeveelheid en vorm van vitamine A verschillen per voedingsmiddel. Voorgevormde vitamine A zit vooral in:
- lever en leverproducten;
- eieren;
- zuivelproducten en sommige verrijkte voedingsmiddelen;
- vis en andere dierlijke producten, afhankelijk van het product.
Provitamine A, vooral bètacaroteen, zit onder andere in wortelen, zoete aardappel, pompoen, spinazie, boerenkool, mango en andere gekleurde groenten en fruit. Een gevarieerd voedingspatroon levert doorgaans voldoende vitamine A. Plantaardige bronnen zijn niet hetzelfde als retinol: bètacaroteen moet eerst worden omgezet en de omzetting is niet bij iedereen even efficiënt.
Lever bevat zeer veel voorgevormde vitamine A. Regelmatig of in grote hoeveelheden lever eten kan daarom onwenselijk zijn, zeker tijdens de zwangerschap. Volg bij zwangerschap de voedingsadviezen van een verloskundige, arts of officiële gezondheidsorganisatie.
Kan je zomaar vitamine A slikken?
Dat is niet altijd verstandig. Vitamine A is vetoplosbaar en kan in het lichaam worden opgeslagen. Een teveel aan voorgevormde vitamine A uit retinol of retinylesters kan schadelijk zijn voor onder meer de lever, botten en het zenuwstelsel. Klachten van een overmaat kunnen bijvoorbeeld misselijkheid, hoofdpijn, duizeligheid of huidveranderingen zijn, maar neem bij mogelijke overdosering contact op met een arts.
Gebruik vitamine A-supplementen daarom volgens het etiket en combineer niet zonder controle meerdere producten die vitamine A bevatten. Let op het verschil tussen voorgevormde vitamine A en provitamine A zoals bètacaroteen. Wie medicijnen gebruikt, een lever- of nierziekte heeft, zwanger is of borstvoeding geeft, doet er goed aan vooraf professioneel advies te vragen. Een supplement behandelt bovendien niet automatisch de oorzaak van een mogelijk tekort.
Waarom geen vitamine A tijdens de zwangerschap?
De waarschuwing gaat vooral over een hoge inname van voorgevormde vitamine A, zoals retinol. Een teveel kan schadelijk zijn voor de ontwikkeling van de ongeboren baby. Dat betekent niet dat vitamine A tijdens de zwangerschap helemaal vermeden moet worden: de voedingsstof is ook tijdens de zwangerschap nodig. Het gaat om de juiste vorm en hoeveelheid.
Gebruik tijdens de zwangerschap geen hooggedoseerde vitamine A-supplementen en controleer de samenstelling van multivitaminen. Vraag bij twijfel advies aan een arts, verloskundige of apotheker. Bètacaroteen uit normale voedingsmiddelen wordt anders verwerkt dan retinol, maar ook supplementen met bètacaroteen bespreek je bij voorkeur wanneer je zwanger bent.
Voeding of een supplement?
Voor de meeste mensen is een gevarieerd voedingspatroon de eerste keuze. Vitamine A-rijke voedingsmiddelen kunnen bijdragen aan een normale inname, terwijl een supplement soms wordt overwogen wanneer voeding niet volstaat of wanneer een zorgverlener dat adviseert. Bij een opnameprobleem kan alleen meer vitamine A eten onvoldoende zijn en is onderzoek naar de onderliggende oorzaak belangrijk.
Wie een supplement kiest, kan letten op:
- de vorm van vitamine A: retinol, retinylesters of bètacaroteen;
- de hoeveelheid per dagdosering en de totale inname uit andere supplementen;
- de geschiktheid voor de eigen situatie, bijvoorbeeld zwangerschap, allergieën of dieetwensen;
- duidelijke etikettering en gebruiksinstructies.
Topvitamine.com biedt informatie en supplementcategorieën die kunnen helpen bij het vergelijken van voedingssupplementen. Kies niet uitsluitend op basis van een hoge dosering en zie een supplement niet als vervanging voor medisch onderzoek of een gevarieerd voedingspatroon. Een relevante collectie voor algemene voedingsondersteuning vind je bijvoorbeeld bij vitamine D-supplementen. De aanwezigheid van vitamine D in een product maakt het product niet automatisch geschikt voor het aanvullen van vitamine A.
Wanneer contact opnemen met een arts?
Neem contact op met een arts bij aanhoudende of toenemende oogklachten, nachtblindheid, duidelijke veranderingen van het gezichtsvermogen, langdurige diarree, onverklaarde gewichtsafname of tekenen van ondervoeding. Bespreek een mogelijk tekort ook wanneer je een aandoening hebt die de opname van voedingsstoffen kan beïnvloeden. Zoek met spoed hulp bij plotseling verlies van gezichtsvermogen, hevige oogpijn of een ernstige reactie na het gebruik van een supplement.
Veelgestelde vragen
Hoe weet je of je een vitamine A-tekort hebt?
Symptomen zoals nachtblindheid en droge ogen kunnen een aanwijzing zijn, maar zijn niet voldoende voor een diagnose. Een zorgverlener beoordeelt de klachten en bepaalt of aanvullend onderzoek nodig is.
Kan je zomaar vitamine A slikken?
Wees voorzichtig, omdat vooral voorgevormde vitamine A zich kan opstapelen. Controleer de totale inname, combineer geen producten zonder reden en vraag advies bij zwangerschap, medicijngebruik of een medische aandoening.
Waar zit de meeste vitamine A in?
Lever bevat doorgaans veel voorgevormde vitamine A. Bètacaroteen vind je onder andere in wortelen, zoete aardappel, pompoen en donkergroene bladgroenten. De voedingsmiddelen leveren verschillende vormen van vitamine A.
Waarom geen vitamine A tijdens zwangerschap?
Een hoge inname van voorgevormde vitamine A, vooral retinol, kan risico's geven voor de ontwikkeling van de baby. Vermijd daarom hooggedoseerde supplementen en vraag persoonlijk advies over voeding en supplementen.
Samengevat
De meest herkenbare symptomen van vitamine A-tekort zijn nachtblindheid, droge ogen en veranderingen van huid en slijmvliezen. Een tekort is in veel gevallen niet op basis van klachten vast te stellen en komt niet vaak voor bij mensen met een gevarieerd voedingspatroon. Laat een vermoeden beoordelen en gebruik vitamine A-supplementen niet op eigen initiatief in hoge doseringen. Extra voorzichtigheid is nodig tijdens de zwangerschap.
