Een vitaminetekort uit zich meestal eerst in vage klachten zoals vermoeidheid, haaruitval, tintelingen of bloedend tandvlees. Bij langdurig tekort kunnen herkenbare tekortziekten ontstaan, zoals scheurbuik (vitamine C), rachitis en osteomalacie (vitamine D) en pernicieuze anemie (vitamine B12). Hieronder lees je welke eerste signalen bij welk vitaminegebrek kunnen passen, wat de tien bekendste tekortziekten zijn en wanneer een arts raadplegen verstandig is.
Vitamine tekort symptomen: de eerste signalen
Vitamines zijn betrokken bij processen in vrijwel alle cellen; een tekort geeft daarom klachten die vaak ook een andere oorzaak kunnen hebben. Symptomen van vitaminegebrek zijn dus nooit een diagnose op zich, maar geven wel aanwijzingen over welke voedingsstoffen en bloedwaarden het waard zijn om met een arts te bespreken.
- Aanhoudende vermoeidheid en energieloosheid
- Haaruitval of dunner wordend haar
- Broze nagels
- Tintelingen of een branderig gevoel in handen en voeten
- Trage wondgenezing
- Bot- of rugpijn en spierzwakte
- Moeite met zien in schemering of duisternis
- Terugkerende mondzweertjes en pijnlijk, glad tandvlees
- Bloedend tandvlees en gemakkelijke kneuzingen
- Een bleke, ietwat gele huidskleur
Symptomen per lichaamsgebied: wat kan er achter zitten?
De tabel hieronder koppelt veelvoorkomende klachten aan de voedingsstoffen die er vaak bij betrokken zijn.
| Klacht | Mogelijk betrokken voedingsstof |
|---|---|
| Vermoeidheid, lusteloosheid | Vitamine B12, folaat (B11), vitamine D, ijzer |
| Haaruitval, dunner haar | Biotine (B7), vitamine D, ijzer |
| Broze nagels | Biotine (B7), ijzer |
| Mondzweertjes, rode en gladde tong | Vitamine B2, B12, folaat |
| Bloedend tandvlees | Vitamine C (en bij uitgebreide kneuzingen vitamine K) |
| Slecht zien in schemering of duisternis | Vitamine A |
| Bot- en rugpijn, spierzwakte | Vitamine D, calcium |
| Trage wondgenezing | Vitamine C, zink |
| Tintelingen, branderige voeten | Vitamine B12, B1, B6 |
| Terugkerende infecties | Vitamine D, vitamine A, vitamine C |
Merk je meerdere van deze signalen tegelijk, of blijven ze aanhouden? Laat je klachten dan beoordelen door een arts. Met bloedonderzoek kan worden vastgesteld of er daadwerkelijk een tekort is en waarvan.
Tien ziekten die veroorzaakt worden door vitaminegebrek
De volgende tekortziekten zijn in de geneeskunde duidelijk beschreven. In westerse landen zoals Nederland komen ze in volledige vorm zeldzaam voor, maar milde vormen van de onderliggende tekorten blijven relevant, zeker bij risicogroepen.
- Scheurbuik (vitamine C-tekort): bloedend tandvlees, moeheid, gemakkelijke kneuzingen en trage wondgenezing. Tegenwoordig zeldzaam, maar de klassieke tekortziekte.
- Rachitis en osteomalacie (vitamine D-tekort): bij kinderen een verstoorde botgroei, bij volwassenen zachte botten en botpijn.
- Pernicieuze anemie (vitamine B12-tekort): bloedarmoede, vaak met neurologische klachten zoals tintelingen en evenwichtsproblemen.
- Beriberi (vitamine B1-tekort): een tekort aan thiamine dat zenuwklachten (droge vorm) of hart- en vochtproblemen (natte vorm) kan veroorzaken.
- Pellagra (vitamine B3-tekort): bekend om de drie D's: dermatitis, diarree en dementieachtige klachten.
- Ariboflavinose (vitamine B2-tekort): ontstoken liphoeken, een rode en pijnlijke tong, mondzweertjes en oogirritatie.
- Nachtblindheid en xeroftalmie (vitamine A-tekort): moeite met zien bij duisternis, droge ogen en droge huid.
- Bloedingsneiging (vitamine K-tekort): langere stollingstijd, blauwe plekken en bloedneuzen.
- Megaloblastaire anemie door foliumzuurtekort (folaat/B11): grote, onvolwassen bloedcellen met vermoeidheid en bleekheid tot gevolg; tijdens de zwangerschap vergroot een foliumzuurtekort de kans op een neuraalbuisdefect bij de vrucht.
- Biotinetekort (vitamine B7): haaruitval, schilferende uitslag en neurologische klachten zoals tintelingen en somberheid; via de voeding is biotinetekort zeldzaam.
Daarnaast kunnen ook mineralen tekortschieten: ijzertekort is wereldwijd de meest voorkomende oorzaak van bloedarmoede, en jodiumtekort kan de schildklierfunctie verstoren. In de rest van dit artikel gaan we dieper in op de tekorten die in Nederland het meest voorkomen.
Vitamine B12 tekort symptomen
Vitamine B12 is nodig voor de aanmaak van rode bloedcellen en de werking van het zenuwstelsel. Een tekort kan zich uiten in:
- Aanhoudende vermoeidheid en lusteloosheid
- Een bleke of licht gele huid
- Tintelingen of een doof of branderig gevoel in handen en voeten
- Evenwichtsproblemen en een wankel gangwerk
- Een rode, pijnlijke en gladde tong en mondzweertjes
- Concentratie- en geheugenklachten of stemmingswisselingen
Bij langdurig tekort kan zenuwschade ontstaan; vroege opsporing is daarom belangrijk, zeker bij oudere volwassenen, strikte veganisten en mensen met maag- of darmaandoeningen. De diagnose stelt een arts vast met bloedonderzoek, zoals bepaling van vitamine B12 en eventueel aanvullende waarden zoals methylmalonzuur of homocysteïne. Suppletie, bijvoorbeeld in de vorm van vitamine B12-supplementen, kan dan zinvol zijn, maar de onderliggende oorzaak hoort altijd door een arts meegewogen te worden.
Vitamine A tekort symptomen
Vitamine A is nodig voor het gezichtsvermogen, gezonde huid en slijmvliezen en de werking van het immuunsysteem. Bij een tekort kunnen onder meer ontstaan:
- Moeite met zien in schemering of duisternis (nachtblindheid)
- Droge, geïrriteerde ogen
- Droge, ruwe huid
- Vaker terugkerende infecties
- Trage wondgenezing
Vitamine A is vetoplosbaar en wordt in het lichaam opgeslagen. Hoge doseringen zijn niet zonder risico en tijdens de zwangerschap kan te veel vitamine A de vrucht schade toebrengen. Wees dus voorzichtig met suppleren en overleg met een arts of diëtist.
Vitamine D tekort klachten
Vitamine D is nodig voor sterke botten en spieren en speelt een rol in het afweersysteem. In Nederland ontstaat een tekort het snelst in de wintermaanden, bij oudere volwassenen, mensen met een donkere huid en mensen die weinig buiten komen. Mogelijke klachten zijn:
- Bot- of rugpijn
- Spierzwakte en krampen; bij oudere volwassenen vergroot dit de kans op vallen
- Moeheid en lusteloosheid
- Vaker infecties
Bij langdurig, ernstig tekort kunnen rachitis (bij kinderen) of osteomalacie (bij volwassenen) ontstaan. Extra vitamine D wordt in de winter vaak aangeraden, maar de juiste dosering is persoonlijk en hangt af van leeftijd, zonlichtblootstelling en eventuele aandoeningen.
Vitamine C tekort symptomen (scheurbuik)
Vitamine C is nodig voor de opbouw van collageen, de opname van ijzer en de werking van het afweersysteem. Een mild tekort geeft vooral moeheid en zwakte; een ernstig tekort (scheurbuik) veroorzaakt bloedend tandvlees, loslatende tanden, gemakkelijke kneuzingen en trage wondgenezing. In de hedendaagse westerse voeding komt scheurbuik nauwelijks voor, maar het kan optreden bij een zeer eenzijdig dieet, alcoholproblematiek of ernstige eetstoornissen.
Oorzaken en risicogroepen voor vitaminetekorten
Een vitaminetekort ontstaat zelden door één oorzaak; meestal speelt een combinatie van factoren mee:
- Eenzijdig of restrictief dieet, bijvoorbeeld een plantaardig dieet zonder vitamine B12-aanvulling
- Verminderde opname bij darmaandoeningen zoals coeliakie of de ziekte van Crohn, of na maag- of darmchirurgie; ook de darmflora en chronische darmonsteking kunnen opname en benutting van voedingsstoffen beïnvloeden
- Verhoogde behoefte, bijvoorbeeld tijdens zwangerschap, borstvoeding, groei of op oudere leeftijd
- Leefstijlfactoren zoals overmatig alcoholgebruik, roken, beperkte zonblootstelling en het gebruik van bepaalde medicijnen
Herken je jezelf in één of meer van deze situaties? Bespreek dan met een arts of het verstandig is om je vitaminehuishouding te laten controleren.
Vitamine tekort voorkomen: voeding en eventueel suppletie
Voor de meeste vitaminen geldt: gevarieerde voeding vormt de basis. Denk aan groente en fruit (vitamine C en folaat), vette vis en eieren (vitamine D en B12), zuivel en volle granen (B-vitamines) en plantaardige oliën en noten (vitamine E). In sommige situaties kan suppletie een nuttige aanvulling zijn, bijvoorbeeld vitamine D in de winter, vitamine B12 bij een plantaardig dieet of folaat bij zwangerschap volgens Nederlandse richtlijnen. Kwalitatieve vitaminesupplementen of multivitaminen kunnen helpen om de basis te ondersteunen, afgestemd op je dieet en leefstijl.
Let daarbij op een paar principes:
- Meer is niet beter. Vooral vitamines A, D, E en K stapelen zich in het lichaam op; te veel kan schadelijk zijn.
- Suppletie is geen diagnose. Vermoeidheid of haaruitval kan ook andere oorzaken hebben; laat aanhoudende klachten eerst beoordelen.
- Kies transparante producten met duidelijke doseringen en correcte labels, en houd je aan de aanbevolen dosering op het etiket.
Wanneer een arts raadplegen bij een vermoed vitaminetekort
Raadpleeg een arts als:
- klachten zoals vermoeidheid, tintelingen of bloedingen aanhouden of verergeren
- je meerdere symptomen tegelijk hebt of je je zorgen maakt om je gezondheid
- je tot een risicogroep hoort, zoals zwangerschap, oudere leeftijd, een strikt dieet of een darmaandoening
- je medicijnen gebruikt, omdat sommige middelen de opname of werking van vitamines beïnvloeden
Een bloedonderzoek kan uitwijzen of er daadwerkelijk een tekort is en welk. Suppletie kan dan zinvol zijn, maar de oorzaak van een tekort hoort altijd mee bekeken te worden.
Veelgestelde vragen
Wat zijn 10 veelvoorkomende tekortziekten?
De bekendste tekortziekten zijn scheurbuik (vitamine C), rachitis en osteomalacie (vitamine D), pernicieuze anemie (vitamine B12), beriberi (vitamine B1), pellagra (vitamine B3), ariboflavinose (vitamine B2), nachtblindheid en xeroftalmie (vitamine A), bloedingsneiging (vitamine K), megaloblastaire anemie door foliumzuurtekort (B11) en klachten door biotinetekort (B7). In Nederland komen ze in volledige vorm zeldzaam voor, maar milde tekorten blijven relevant.
Welke ziekten worden veroorzaakt door vitaminegebrek?
Vitaminegebrek kan onder meer bloedarmoede veroorzaken (B12 en foliumzuur), bot- en spierklachten (vitamine D), zenuwklachten (vitamine B1 en B12), huid- en oogproblemen (vitamine A, B2 en B3) en bloedingsklachten (vitamine C en K). Welke klachten ontstaan, hangt af van de vitamine die tekortschiet en van de duur en ernst van het tekort. Een arts stelt de diagnose vast met bloedonderzoek.
Wat zijn de tekenen van een laag vitamine B12?
Typische tekenen zijn aanhoudende vermoeidheid, een bleke of licht gele huid, tintelingen of een branderig gevoel in handen en voeten, evenwichtsproblemen, een rode gladde tong en concentratie- of geheugenklachten. Deze klachten kunnen ook andere oorzaken hebben, dus bloedonderzoek is nodig om een B12-tekort vast te stellen. Raadpleeg een arts bij aanhoudende klachten.
Wat zijn de symptomen van een vitamine A-tekort?
De eerste signalen zijn vaak moeite met zien in schemering of duisternis (nachtblindheid), droge en geïrriteerde ogen en een droge, ruwe huid. Ook infecties kunnen vaker terugkeren en wonden genezen langzamer. Omdat vitamine A vetoplosbaar is en hoge doseringen schadelijk kunnen zijn, zeker tijdens de zwangerschap, is het verstandig suppletie altijd met een arts of diëtist te bespreken.
