Een vitamine A-tekort ontstaat meestal door onvoldoende inname, een eenzijdige voeding of een probleem met de opname van vitamine A. Ook bepaalde aandoeningen kunnen het risico verhogen. Mogelijke symptomen zijn onder andere slechter zien in het donker, droge ogen en een verminderde weerstand, maar deze klachten kunnen veel andere oorzaken hebben. Alleen symptomen zijn daarom niet genoeg om zelf een tekort vast te stellen.
In dit artikel lees je wat vitamine A doet, waar vitamine A in zit, welke oorzaken en symptomen bij een tekort passen en wanneer je voorzichtig moet zijn met een vitamine A-supplement.
Wat is vitamine A?
Vitamine A is een vetoplosbare vitamine die betrokken is bij verschillende normale lichaamsfuncties. De vitamine draagt onder andere bij aan een normaal gezichtsvermogen, de werking van het immuunsysteem en het behoud van de huid en slijmvliezen. Het lichaam kan vitamine A opslaan, vooral in de lever. Daardoor ontstaat een tekort niet altijd direct na een korte periode met minder inname, maar langdurig onvoldoende aanbod kan wel problemen geven.
Vitamine A komt in voeding voor in twee hoofdvormen:
- Voorgevormde vitamine A: retinol en verwante vormen in dierlijke producten.
- Provitamine A-carotenoïden: zoals bètacaroteen in plantaardige voedingsmiddelen. Het lichaam kan een deel daarvan omzetten in vitamine A.
Wat veroorzaakt een vitamine A-tekort?
1. Te weinig vitamine A in de voeding
Een belangrijke oorzaak is een voedingspatroon met weinig variatie of te weinig vitamine A-rijke producten. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer iemand langdurig weinig eet, voedselgroepen volledig vermijdt of vooral voedingsmiddelen gebruikt die weinig micronutriënten bevatten. Een plantaardig voedingspatroon hoeft op zichzelf geen tekort te veroorzaken, maar vraagt wel aandacht voor voldoende variatie en bronnen van provitamine A.
Ook een zeer vetarm voedingspatroon kan de opname van vetoplosbare vitamines verminderen. Een kleine hoeveelheid vet bij een maaltijd met carotenoïden kan helpen bij de opname. Dat betekent niet dat veel vet nodig is: een gevarieerd voedingspatroon blijft het uitgangspunt.
2. Verminderde opname van vetten
Omdat vitamine A vetoplosbaar is, kan een aandoening die de vertering of opname van vetten beïnvloedt ook de opname van vitamine A verminderen. Dit kan bijvoorbeeld spelen bij bepaalde aandoeningen van de darm, alvleesklier of lever. Bij aanhoudende darmklachten, onverklaarbaar gewichtsverlies of bekende malabsorptie is overleg met een arts belangrijk. Een supplement lost de onderliggende oorzaak dan niet automatisch op.
3. Verhoogde behoefte of beperkte reserves
Zuigelingen en jonge kinderen hebben door hun groei extra aandacht voor een volwaardige voeding nodig. Ook tijdens zwangerschap en borstvoeding verandert de behoefte aan voedingsstoffen. In die situaties is het niet verstandig om op eigen initiatief hoge doseringen vitamine A in te nemen. Vooral veel voorgevormde vitamine A, zoals retinol, kan tijdens de zwangerschap schadelijk zijn voor de ontwikkeling van de baby.
4. Medische of sociale factoren
Chronische aandoeningen, een verminderde eetlust, alcoholafhankelijkheid en beperkte toegang tot gevarieerde voeding kunnen het risico op tekorten verhogen. Wereldwijd komt een ernstig vitamine A-tekort vooral voor waar voedselonzekerheid groot is. In Nederland en België is een ernstig tekort minder gebruikelijk, maar het risico kan bij specifieke groepen alsnog groter zijn.
Wat merk je bij een vitamine A-tekort?
De symptomen van een vitamine A-tekort zijn niet specifiek. Mogelijke signalen zijn:
- moeilijker zien bij weinig licht of in het donker, ook wel nachtblindheid genoemd;
- droge ogen of een droog gevoel op het oogoppervlak;
- een droge of schilferige huid;
- een grotere vatbaarheid voor infecties, vooral wanneer ook andere voedingsproblemen spelen;
- bij een ernstig tekort: beschadiging van het oogoppervlak.
Een droge huid, vermoeidheid of terugkerende infecties bewijzen op zichzelf geen vitamine A-tekort. Heb je aanhoudende veranderingen in je zicht, pijn aan de ogen of plotselinge klachten, neem dan contact op met een arts of opticien. Bij een vermoeden van een tekort kan een zorgprofessional de voeding, medische voorgeschiedenis en zo nodig aanvullend onderzoek beoordelen.
Waar zit veel vitamine A in?
Vooral lever bevat veel voorgevormde vitamine A. Andere bronnen zijn onder meer eieren, zuivelproducten en sommige soorten vis. Lever en leverproducten bevatten zulke hoge hoeveelheden dat je ze niet onbeperkt moet eten, zeker niet tijdens de zwangerschap.
Plantaardige bronnen leveren vooral bètacaroteen. Voorbeelden van voedingsmiddelen met bètacaroteen zijn:
- wortel;
- zoete aardappel;
- pompoen;
- spinazie en boerenkool;
- andere donkergroene of oranje groenten.
De hoeveelheid vitamine A die het lichaam uit bètacaroteen maakt, verschilt per persoon en per voedingsmiddel. Eet daarom gevarieerd in plaats van te vertrouwen op één product. Verrijkte voedingsmiddelen kunnen eveneens bijdragen aan de inname.
Kun je zomaar vitamine A slikken?
Dat is niet altijd verstandig. Vitamine A wordt opgeslagen in het lichaam en een teveel aan voorgevormde vitamine A kan schadelijk zijn. Controleer daarom het etiket van een supplement en combineer niet zomaar meerdere producten die vitamine A bevatten, zoals een multivitamine en een afzonderlijk vitamine A-supplement.
Er is een verschil tussen voorgevormde vitamine A en bètacaroteen. Bètacaroteen wordt in het lichaam omgezet naar vitamine A, maar ook daarbij is de formulering en de dosering van het supplement relevant. Rokers en voormalige rokers wordt aangeraden extra voorzichtig te zijn met hooggedoseerde bètacaroteensupplementen. Bespreek gebruik met een arts of apotheker als je zwanger bent, borstvoeding geeft, medicijnen gebruikt, een lever- of darmaandoening hebt of een hoge dosering overweegt.
Een vitamine A-supplement kan in sommige situaties nuttig zijn, bijvoorbeeld wanneer een zorgprofessional een tekort of verhoogd risico vaststelt. Voeding blijft echter de basis. Een supplement vervangt geen gevarieerd voedingspatroon en behandelt niet automatisch de oorzaak van een tekort.
Hoe kun je een tekort helpen voorkomen?
- Eet gevarieerd met voldoende groenten, fruit en passende bronnen van vitamine A.
- Neem bij een maaltijd met bètacaroteen een normale hoeveelheid vet voor een goede opname.
- Let bij een veganistisch of sterk beperkt voedingspatroon extra op de totale inname van micronutriënten.
- Gebruik niet meerdere supplementen met dezelfde vitamine zonder de etiketten te vergelijken.
- Vraag advies bij aanhoudende klachten, een medische aandoening, zwangerschap of twijfel over suppletie.
Wie verschillende supplementen gebruikt, kan de samenstelling en totale inname controleren via de productetiketten. Op Topvitamine.com vind je ook informatie over andere micronutriënten, zoals vitamine D en de bronnen en veiligheid ervan. Kies een supplement op basis van de samenstelling en je persoonlijke situatie, niet alleen op basis van een hoge dosering.
Veelgestelde vragen over vitamine A-tekort
Waar zit veel vitamine A in?
Lever bevat veel voorgevormde vitamine A. Eieren, zuivel en sommige vissoorten leveren eveneens vitamine A. Wortel, zoete aardappel, pompoen en groene bladgroenten bevatten vooral bètacaroteen, dat het lichaam gedeeltelijk kan omzetten in vitamine A.
Wat merk je bij een vitamine A-tekort?
Mogelijke klachten zijn slechter zien in het donker, droge ogen en veranderingen aan huid of slijmvliezen. Deze symptomen zijn niet uniek voor een tekort. Laat aanhoudende of ernstige klachten beoordelen door een zorgprofessional.
Kan je zomaar vitamine A slikken?
Niet zonder de dosering en de vorm te controleren. Een teveel aan voorgevormde vitamine A kan schadelijk zijn. Wees extra voorzichtig tijdens de zwangerschap, bij lever- of darmaandoeningen, bij medicijngebruik en wanneer je meerdere supplementen combineert.
Is vitamine A goed voor je ogen?
Vitamine A draagt bij aan het behoud van een normaal gezichtsvermogen. Vooral bij een daadwerkelijk tekort is voldoende vitamine A belangrijk voor het zien bij weinig licht. Extra vitamine A zorgt niet automatisch voor beter zicht wanneer je al voldoende binnenkrijgt.
